Bulgaristan İçin Demokrasi Alarmı: 'Otokrasi İzleme' Listesine Girdi
Haber Özeti
Küresel bir araştırma merkezi olan V-Dem Enstitüsü'nün son raporu, Bulgaristan'ın demokrasideki belirgin gerileme işaretleri göstererek 'otokrasi izleme' listesine girdiğini ortaya koydu. Özellikle 2023'ten bu yana hızlanan bozulma, seçim komisyonunun yetkinliğinde düşüş, oy satın alma ve gazetecilerde sansür gibi kritik sorunları beraberinde getiriyor. Ülkenin bu endişe verici konumu, Doğu Avrupa'daki geniş çaplı demokratik gerilemenin de bir parçası olarak dikkat çekiyor.
Demokratik sistemler üzerine çalışan önde gelen küresel bir araştırma merkezi olan Varieties of Democracy (V-Dem) Enstitüsü, son yıllık raporunda birçok ülkedeki siyasi eğilimler hakkında çarpıcı bir uyarı yayınladı. Rapora göre Bulgaristan, demokraside belirgin gerileme işaretleri gösteren ve otokrasiye doğru ilerleyen devletler arasında yer alıyor. Enstitü, kamuoyunda uzun süredir tartışılan endişelerin artık verilerle desteklendiğini belirtiyor.
V-Dem Enstitüsü'ne göre, otoriter yönetime doğru belirgin bir kayma nedeniyle sekiz ülke şu anda yakından izlenmeyi gerektiriyor. Bu ülkeler, hâlâ resmi olarak korudukları demokratik çerçeveyi terk etmeye "dörtte üç oranında" yaklaşmış sistemlerdir. Bulgaristan, Portekiz ve Vanuatu ile birlikte bu kategoriye yeni eklenen ülkelerden biri. Vanuatu, 2025'te ABD'den sonra en keskin ikinci demokratik gerilemeyi kaydetti. Sierra Leone ve Sudan daha önce eklenmiş olup, tam otokratik sistemlere yakın kabul edilirken, Kıbrıs, Namibya ve Rusya da bu grupta daha önce yer almıştı.
Bu çekirdek grubun dışında, raporda otokrasi işaretlerinin mevcut ancak daha az tutarlı olduğu 24 ülkelik daha geniş bir kategori belirlendi. Bu ülkeler arasında İspanya, İzlanda, Bosna-Hersek ile bu bölgede sadece marjinal olarak yer alan Litvanya ve Arnavutluk bulunuyor.
Rapordaki veriler, Bulgaristan'da daha uzun süreli bir demokratik gerilimi vurguluyor. Göstergeler, 2009 civarında sistemde bir şok yaşandığını, ardından son beş yılda kalıcı bir istikrarsızlığın olduğunu ortaya koyuyor. Ancak 2023'ten bu yana, bozulma keskin bir şekilde hızlanarak ülkenin kritik bir eşiği aştığı izlenimini veriyor. Özellikle dikkat çekici olan, Merkezi Seçim Komisyonu'nun seçimleri organize etme yeteneğine ilişkin değerlendirmenin 1990'ların başından bile daha düşük seviyelere inmesi. Aynı zamanda, oy satın alma, seçim usulsüzlükleri ve gazeteciler arasında hem doğrudan sansür hem de otosansür gibi uygulamaların önemli ölçüde kötüleştiği belirtiliyor.
Göteborg Üniversitesi merkezli V-Dem Enstitüsü, binlerce uzmandan gelen girdilere dayanarak yüzlerce demokratik göstergeyi kapsayan geniş bir veri tabanına sahip. Akademik çevrelerde güvenilirliği, Freedom House veya Economist Demokrasi Endeksi gibi diğer kriterlerden daha üstün kabul ediliyor. Yine de, metodolojisi eleştirilerden muaf değil. "Liberal demokrasi", "seçimli demokrasi" ve ara "gri bölge" gibi kavramların nasıl tanımlandığı ve ağırlıklandırıldığı konusunda tartışmalar devam ediyor. Bazı analistler, seçim idaresinin etkinliği gibi teknik kapasitelerin, adalet veya sivil hakların korunmasını garanti etmeksizin, otoriter veya yarı-otoriter sistemlerde daha güçlü görünebileceğini savunuyor ve bu nedenle "otokrasi" ile "sözde demokrasi" arasında dikkatli bir ayrım yapılması gerektiğini vurguluyorlar.
Bu tartışmalara rağmen, Bulgaristan'ın genel değerlendirmesi büyük ölçüde etkilenmiyor. Bir "sözde demokrasi" olarak tanımlansa bile, ülkenin V-Dem çerçevesindeki konumu endişe yaratmaya devam ediyor. Otoriter eğilimler açısından riskli olarak işaretlenen bazı devletler, enstitünün ana sınıflandırmalarında anında bir bozulma göstermiyor. Örneğin Kıbrıs, liberal demokrasiler arasında yer alırken, Bulgaristan ve Portekiz seçimli demokrasiler olarak kategorize ediliyor. Bu ülkelerin uyarı grubuna dahil edilmesi, ani bir değişimin yansıması olmaktan ziyade, birikmiş kırılganlıkların bir işareti olarak görülüyor.
Rapor ayrıca, medya özgürlüğünün azalması, yürütme üzerindeki kongre denetiminin zayıflaması ve yargı bağımsızlığı ile hukukun üstünlüğündeki erozyonun etkisiyle ABD'deki gelişmelerin ölçülebilir bir demokratik gerileme örneği olduğunu belirtiyor. ABD demokrasisinin 1960'lardaki durumuyla bazı karşılaştırmalar yapılmış olsa da, seçim kalitesi ve genel oy hakkı gibi temel unsurlar değişmeden kalıyor. Sonuç olarak, düşüş Seçimli Demokrasi Endeksi'nden ziyade Liberal Demokrasi Endeksi'nde daha belirgin.
Sıralamalara bakıldığında, Bulgaristan Liberal Demokrasi Endeksi'nde Dominik Cumhuriyeti, Nepal, Karadağ, Senegal ve Romanya gibi ülkelerle birlikte 67. sırada yer alıyor. Seçimli Demokrasi Endeksi'nde ise 73. sırada bulunuyor.
Bölgesel olarak, veriler Doğu Avrupa için çarpıcı bir tablo çiziyor. Nüfusun yalnızca yüzde 29'u demokratik sistemler altında yaşıyor. Bunların sadece yüzde 5'i (Çek Cumhuriyeti ve Baltık ülkeleri) liberal demokrasilerde, yüzde 24'ü ise (Bulgaristan ve Polonya gibi) seçimli demokrasilerde ikamet ediyor. Nüfusun açık ara çoğunluğu olan yüzde 65'i, Macaristan, Rusya ve Sırbistan dahil olmak üzere seçimli otokrasilerde yaşıyor. Belarus, bölgedeki nüfusun yüzde 3'ünü oluşturan tek tam kapalı otokrasi olarak sınıflandırılıyor. Diğer yüzde 3'lük kısım ise Arnavutluk, Bosna-Hersek, Moldova ve Kuzey Makedonya gibi ülkeleri kapsayan "gri bölge" rejimlerinde yer alıyor.
Kaynak: https://www.v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf
