Yaptırımlara Rağmen: Bulgaristan, İran'ın Doğu Avrupa'daki Ticaret Lideri Konumunda
Haber Özeti
Bulgaristan, Avrupa Birliği içinde İran'ın Doğu Avrupa'daki en büyük ticaret ortağı olarak öne çıkıyor; 2025'te 172.2 milyon avroluk hacimle AB genelinde yedinci sıraya yerleşerek yaptırımlara rağmen güçlü bir ilişki sergiliyor. Ancak, AB'nin insan hakları ve Ukrayna savaşıyla ilgili yeni yaptırımları ile ABD'nin ikincil yaptırım tehditleri, bu ticareti giderek zorlu bir ortama sokuyor. Özellikle "İran savaşı" olarak tanımlanan küresel enerji krizi ve yüksek petrol-gaz fiyatları, enerji ithalatçısı Bulgaristan için ciddi ekonomik riskler yaratırken, gelecekteki ticari ilişkilerin seyrini belirsizleştiriyor.
BGNES'e göre Bulgaristan, Avrupa Birliği içinde, özellikle de Doğu Avrupa üyeleri arasında İran'ın kilit ticaret ortaklarından biri olarak öne çıkıyor. 2025 yılında İran ile yapılan toplam ticarette Bulgaristan, 172.2 milyon avroluk hacimle yedinci sırada yer alırken, yalnızca Almanya, İtalya, Hollanda, Fransa, Belçika ve İspanya'nın gerisinde kaldı.
Ülke, İran ile pozitif bir ticaret dengesi sürdürüyor. 2025'te İslam Cumhuriyeti'ne yapılan Bulgaristan ihracatı 102 milyon avroya ulaşarak Bulgaristan'ı İran'a ihracat yapan AB ülkeleri arasında sekizinci sıraya yerleştirdi. Başlıca ihracatçılar arasında AB'nin en büyük ekonomileri olan Almanya, Hollanda, İtalya, Fransa, Belçika, İspanya ve Avusturya bulunuyor. Romanya, 80 milyon avroluk ihracatla dokuzuncu sırada Bulgaristan'ın hemen altında yer alıyor. İran açısından bakıldığında ise Bulgaristan, Doğu Avrupa ülkeleri arasında sadece en büyük ticaret ortağı olmakla kalmıyor, aynı zamanda İran'dan yapılan ithalatta dördüncü sırada yer alıyor. Geçen yıl Bulgaristan, 70.2 milyon avro değerinde İran malı ithal etti.
Bu rakamlar, arka plan anlaşıldığında daha da önem kazanıyor. Ocak 2026 sonlarında AB, ciddi insan hakları ihlalleri ve İran'ın Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşına devam eden desteği nedeniyle yeni yaptırımlar kabul etti. Buna rağmen ticaret, geçmişe göre çok daha küçük ölçekte olsa da devam ediyor. Eurostat'a göre 2025 yılında AB ile İran arasındaki toplam mal ticareti 3.72 milyar avro oldu. AB ithalatı 0.76 milyar avro değerindeyken, ihracat 2.97 milyar avroya ulaştı ve bu da AB lehine yaklaşık 2.2 milyar avroluk bir ticaret fazlasına yol açtı. İran, AB için nispeten küçük bir ortak olmaya devam ediyor; AB ihracatına sadece yüzde 0.1 katkıda bulunurken, ithalattaki payı sıfıra yakındı. 2000'li yılların ortalarında her iki pay da yüzde 1 veya biraz daha fazlaydı.
İran ile ticaret seviyeleri tarihsel olarak çok daha yüksekti. 2005 yılında AB-İran ticareti 23.8 milyar avro ile zirve yapmıştı. Bugün ise bu rakam 3.72 milyar avro seviyesinde olup, 2024'teki 4.6 milyar avroluk ticarete kıyasla neredeyse bir milyar avroluk bir düşüşü işaret ediyor.
Almanya, 2025 yılında toplam ticaretin yüzde 31.8'ini oluşturarak AB içinde İran'ın en büyük ticaret ortağı konumunda. İran'dan yapılan ithalat 218 milyon avro iken, ihracat 963 milyon avroya ulaştı. İtalya, toplam ticaretin yüzde 15.6'sını oluşturarak AB'de İran'ın ikinci en büyük ticaret ortağı oldu. 132 milyon avro değerinde mal ithal edip 447 milyon avro ihracat gerçekleştirdi. Hollanda ise AB'nin İran ile toplam ticaretinin yüzde 15.5'ini oluşturarak üçüncü sırada yer aldı. Bu üç ülke birleştiğinde, AB-İran ticaretinin yaklaşık yüzde 63'ünü karşılıyor.
Bu büyük ortakların yanında, Bulgaristan'ın 172.2 milyon avroluk ticareti mütevazı görünebilir. Ancak orta ölçekli bir Doğu Avrupa ekonomisi için AB-İran ticaretinde genel sıralamada yedinci sırada yer almak ve tüm Doğu Avrupa bloğunun zirvesinde olmak küçümsenecek bir başarı değil. Bu durum, yıllarca süren yaptırım baskısına, diplomatik çalkantılara ve çok sayıda AB kısıtlayıcı önlemine rağmen sessizce ayakta kalmış bir ticari ilişkiyi yansıtıyor. 2024 yılında AB'nin İran'a ihracatının yaklaşık yüzde 90'ını makine, cihazlar, kimyasallar ve optik veya fotoğrafçılık aletleri oluşturdu. Bulgaristan'ın kendi ihracat karışımı da bu genel deseni takip ediyor, bu da İran ile olan ticaretinin lüks veya tüketim ürünlerinden ziyade endüstriyel ve teknik mallara dayandığı anlamına geliyor; bu kategoriler, algılanan gereklilikleri nedeniyle yaptırım baskısı altında daha dayanıklı olma eğilimindedir.
Bu ticaretin hiçbiri sorunsuz bir ortamda gerçekleşmiyor. AB, Eylül 2025'te İran'a yönelik kapsamlı ekonomik ve finansal yaptırımları yeniden uygulamaya koydu. Bu yaptırımlar arasında ham petrol, doğal gaz, petrokimya ve petrol ürünlerinin ithalatı, alımı ve taşınması, enerji sektöründe kullanılan kilit ekipmanların satışı veya tedariki ile altın, diğer değerli metaller ve elmasların satışı veya tedariki yasakları yer alıyor. Şubat 2026'da ABD Başkanı Donald Trump, İran ile ticaret yapan ülkelere yüzde 25'e varan gümrük vergileri uygulama yetkisi veren bir başkanlık emri imzaladı. Bu, doğrudan İran'ı değil, İran'ın ticaret ortaklarını hedef alarak ülkeyle uluslararası ticareti caydırmayı amaçlıyordu. Bu durum, Sofya için rahatsız edici bir baskı noktası yaratıyor. Bulgaristan, AB çerçeveleri dahilinde İran ile yasal olarak ticaret yapıyor, ancak Washington'ın ikincil yaptırım mimarisi, uyumlu ticaretin bile itibar ve finansal risk taşıdığı anlamına geliyor. Ödemeler ve lojistik önemli zorluklar olmaya devam ediyor; ticaretin çoğu dolaylı kanallar veya insani ve yaptırımlara uygun mekanizmalar aracılığıyla yürütülüyor. Bulgar işletmeler için bu, özel hukuk departmanlarına sahip daha büyük ekonomilerin daha kolay hallettiği bir uyum labirentinde gezinmek anlamına geliyor.
28 Şubat 2026'dan önce var olan ticaret ilişkisi ne olursa olsun, şimdi tamamen farklı bir ortamda işliyor. Uluslararası Enerji Ajansı başkanı, İran savaşı nedeniyle küresel ekonominin büyük bir tehditle karşı karşıya olduğunu belirterek, krizin petrol üzerindeki etkisinin 1970'lerdeki iki petrol şokunun toplamından daha kötü olduğunu söyledi. Enerji ithal eden ekonomiler için ana aktarım kanalı muhtemelen enflasyon yoluyla olacaktır. Yüksek petrol ve gaz fiyatları, hane halkları ve firmaların karşılaştığı ithalat faturasını artırarak reel gelirleri sıkıştırıyor ve satın alma gücünü aşındırıyor. Net enerji ithalatçısı olan Bulgaristan, bu risk bölgesinin tam ortasında yer alıyor. Bulgaristanlı ihracatçıların 2025'te İran pazarında elde ettikleri kazançlar, şimdi çatışmadan kaynaklanan daha geniş ekonomik sıkıntılarla dengeleniyor.
Avrupa zaten Rus hidrokarbonlarından kopmuştu ve İran savaşı, uzun süredir düşüş gösteren bir büyüme yaşayan ekonominin üzerine ek bir stres faktörü bindiriyor. Yıllarca Rus enerji bağımlılığından çeşitlenmeye çalışan Bulgaristan, şimdi aynı anda ikinci bir enerji maliyeti baskısı cephesiyle karşı karşıya. İran ile ikili ticaret hikayesi gerçek ve kayda değer. Ancak bu artık bir savaş ekonomisi içinde oynanıyor ve bu bağlam, bu rakamların Bulgaristan için gelecekte ne anlama geldiğini değiştiriyor.
